Truyện cổ tích Đồng tiền Vạn Lịch nhắc nhở chúng ta rằng sự giàu sang chỉ là phù du nếu thiếu đi lòng tin và đạo đức. “Tiền Vạn Lịch” trở thành một biểu tượng cho sự trớ trêu của tình đời và giá trị của lòng thiện tâm.
Cơn ghen nghiệt ngã
Ngày xưa, có một người lái buôn tên là Vạn Lịch, giàu có bậc nhất trong nước, sở hữu ngót một trăm chiếc thuyền chở hàng. Lịch có người vợ trẻ đẹp là Mai Thị, nhưng tính hắn hay xét nét, lúc nào cũng nghi ngờ vợ không thực lòng với mình.
Một hôm, thuyền đậu ở bãi vắng, Mai Thị thấy một người đánh giậm nghèo khổ, mình mẩy lấm lem đến xin trầu. Động lòng thương hại, nàng lấy trầu trong cơi vàng đem cho. Vạn Lịch thức giấc, nổi cơn ghen lôi đình, hắn đợi người đánh giậm đi xa thì liền chạy ra lôi người vợ vào và sỉ vả nàng thậm tệ rồi vứt cho cô một thỏi vàng, một thỏi bạc rồi đuổi ra khỏi thuyền.
Mai Thị bơ vơ trên bãi biển, gặp lại người đánh giậm lúc nãy, nàng gạt nước mắt bảo:
Hắn bảo tôi dan díu với anh. Âu là số tôi không lấy được kẻ giàu sang, tôi xin lấy anh làm chồng, dù có khổ sở thế nào đi nữa tôi cũng chịu được.
Anh chàng đánh giậm đưa nàng về túp lều bên bờ sông. Tuy nghèo nhưng họ sống êm ấm, không bao giờ xô xát.
Kho báu dưới biển
Ba năm trôi qua, một hôm trời mưa, anh chồng thấy đàn gà mổ thóc trong thúng khâu của vợ, thấy thỏi vàng lạ mắt liền cầm lấy ném đàn gà. Chẳng may ném mạnh quá, thỏi vàng văng luôn xuống biển. Mai Thị trách chồng:
Kìa, người sao mà ngu đần thế! Anh có biết anh vừa ném cái gì không?
Anh chồng đáp gọn lỏn:
Chả biết.
Mai Thị than:
Đấy là vàng quý nhất ở trên thế gian đấy.
Anh chồng lại cười:
Thứ ấy thì thiếu gì. Những lúc bắt cá ở một vũng kia tôi vẫn nhặt được luôn nhưng không biết dùng làm gì nên lại vứt bỏ.
Mai Thị hối thúc chồng đi lấy về. Hóa ra, đó chính là vàng thực và mỗi thỏi vàng đều có dấu hiệu riêng của Vạn Lịch. Sau đó họ biết được sau khi đuổi vợ, thuyền của Vạn Lịch bị bão đắm, toàn bộ vàng bạc của cải đều bị đánh mất trên biển, không ngờ lại trôi dạt về đây. Từ khi có của, Mai Thị xây dựng nhà cửa, sắm sửa cho chồng và khuyên anh nên đi giao du để học khôn.
Chàng ngốc và tượng Phổng
Anh chồng nghe lời vợ đi chơi, nhưng tính của người chồng lại không quá thông minh nên dù giàu có hơn xưa nhưng vẫn chẳng ai thèm chơi với kẻ bị coi là đần độn. Anh bèn tìm đến một ngôi đền vắng, thấy hai bức tượng phổng nhe răng cười, anh cũng cười theo rồi quàng vai bá cổ vui đùa. Anh mua bún lòng về mời tượng ăn, nhét vào miệng tượng, thấy tượng không nói gì, anh tức mình xô tượng lăn kềnh xuống đất rồi bỏ về kể lại cho vợ nghe. Khi về vợ hỏi, hắn kể lại cho vợ. Mai Thị nghe xong giẫm chân kêu trời, đành giữ chồng lại nhà để dạy khôn cho hắn.
Chẳng ngờ, khi anh đánh giậm xô đổ tượng phổng, nhà vua đang ở kinh đô bỗng bị đau bại một nửa người. Các quan thái bốc bói ra là do ngôi đền bị động, nhưng quân lính đến nâng tượng phổng dậy thì hàng chục người nâng không nổi. Vua liền cho sứ giả đi tìm người tài khắp nơi.
Một hôm Mai Thị đi chợ nghe được tin, liền về gọi chồng ra xin quan nâng thử, không ngờ chàng lại thật sự nâng tượng đứng lên lại được. Từ hôm đó nhà vua khỏi bệnh nên Vua ban thưởng lớn, nhưng vợ chồng Mai Thị không nhận, chỉ xin làm một chân tuần ty ở sông Cả vì chức vụ này chỉ cần ngồi thu thuế không cần biết chữ nên chồng cô có thể đảm nhận được. Vua ưng nên đồng ý ngay.
Hai vợ chồng liền đi nhậm chức. Sẵn vàng bạc, họ đưa ra xây dựng nhà cửa rất nguy nga ở bên cửa sông. Từ đó họ nổi tiếng giàu có trong vùng.
Cuộc gặp gỡ định mệnh
Ít lâu sau, thuyền buôn của Vạn Lịch đi ngang qua cửa tuần, đỗ lại nộp thuế. Mai Thị nhận ra chồng cũ, bèn mời vào công đường. Vạn Lịch kinh ngạc khi thấy vợ cũ giờ là phu nhân quyền quý. Mai Thị mỉa mai bảo hắn:
Biết rằng anh vẫn đi buôn, Em về kiếm chốn nha môn ngồi tuần. Dù anh buôn bán xa gần, Làm sao tránh khỏi cửa tuần em đây.
Vạn Lịch vô cùng xấu hổ và uất hận. Hắn nghĩ không còn mặt mũi nào nhìn lại vợ, bèn kê khai hết của cải đem biếu Mai Thị để chuộc lỗi xưa, rồi đâm cổ tự tử.
Đồng tiền Vạn Lịch.
Mai Thị thấy vậy lấy làm hối hận. Nàng đem toàn bộ tài sản của Vạn Lịch tâu xin vua đúc thành một loại tiền gọi là “tiền Vạn Lịch” rồi đem phân phát cho người nghèo khổ. Ngày nay thỉnh thoảng người ta vẫn nhặt được vài đồng tiền đó, và còn lưu truyền câu hát:
Đồng tiền Vạn Lịch thích bốn chữ vàng, Anh tiếc công anh đan díu với nàng bấy lâu.