Câu chuyện Nữ thần Mặt Trời và Mặt Trăng là truyện cổ tích giải thích giải thích các hiện tượng của Mặt Trời – Mặt Trăng, vừa dạy rằng sống phải biết chừng mực, đừng vì tính nóng nảy hay ích kỷ mà làm khổ người khác. Đồng thời phản ánh khát khao chinh phục thiên nhiên và tôn vinh sức mạnh, trí tuệ con người.
Hai nàng công chúa của Ngọc Hoàng
Ngày xưa, trên trời có Ngọc Hoàng là vua của các vị thần. Ngọc Hoàng có hai người con gái rất đẹp và được ông hết mực yêu thương. Vì muốn biết rõ tình hình dưới hạ giới, Ngọc Hoàng giao cho hai nàng mỗi ngày thay phiên nhau đi quan sát mọi việc ở trần gian, rồi trở về báo lại cho nhà Trời.
Mặt trời và chiếc kiệu đặc biệt
Người chị cả được gọi là Mặt Trời. Mỗi lần đi xuống hạ giới, nàng được ngồi trong một chiếc kiệu hoa có bốn người khiêng. Bốn người này chia thành hai nhóm: một nhóm là những người già, còn nhóm kia là những người trẻ.
Nhóm người già rất chăm chỉ, luôn khiêng kiệu nghiêm túc, đi nhanh và không bao giờ chậm trễ. Vì vậy, những lần Mặt Trời đi cùng nhóm người già, nàng đi một vòng rất nhanh nên ngày ở trần gian trở nên ngắn. Ngược lại, nhóm người trẻ thì ham chơi, hay la cà, không chú tâm vào việc khiêng kiệu. Thế nên những lần Mặt Trời đi cùng nhóm người trẻ, họ đi chậm, khiến Mặt Trời ở lại lâu hơn, làm cho ngày dài ra.
Sức nóng của Mặt Trăng
Còn người em được gọi là Mặt Trăng. Trái với vẻ dịu dàng mà mọi người vẫn nghĩ về trăng, Mặt Trăng khi ấy lại có tính tình nóng nảy và sức nóng của nàng còn dữ dội hơn cả chị mình. Nàng thường bay xuống rất gần mặt đất, sà vào muôn vật để nhìn ngắm, khiến con người và cây cối chịu khổ sở. Mọi nơi nàng đi qua đều bị nóng bức, héo úa, làm dân gian vô cùng sợ hãi.
Người dưới trần kêu ca rất nhiều. Tiếng than vãn bay lên tận trời cao. Mẹ của hai nàng nghe vậy tức giận, định lấy tro bôi lên mặt Mặt Trăng để giảm bớt sức nóng. Nhưng Ngọc Hoàng lại quá chiều con, không cho bà làm như thế, nên Mặt Trăng vẫn giữ tính nết cũ, ngày càng làm hại trần gian nhiều hơn.
Chàng Quải trừng trị Mặt Trăng
Bấy giờ, dưới hạ giới có một chàng trai tên là Quải. Quải mồ côi từ nhỏ nhưng lại có thân hình to lớn và sức khỏe phi thường. Thấy dân chúng khổ sở vì Mặt Trăng, Quải quyết tâm nghĩ cách trị nàng để cứu mọi người.
Một ngày nọ, Quải lên một đỉnh núi cao, chọn nơi Mặt Trăng thường bay qua. Anh chuẩn bị sẵn một đống cát thật lớn, rồi kiên nhẫn chờ đợi.
Hôm ấy, Mặt Trăng vẫn như mọi lần, vừa bay vừa sà xuống gần mặt đất để nhìn ngắm. Khi nàng đến gần chỗ Quải đang đứng, Quải bất ngờ bốc cát ném thẳng vào mặt nàng. Cát bay túi bụi, dính đầy mắt, đầy mặt mũi. Mặt Trăng bị tấn công đột ngột, hoảng hốt nhắm mắt lại nhưng cát đã bám chặt, thậm chí lọt cả vào trong mắt khiến nàng đau đớn vô cùng.
Trong lúc hoảng loạn, Mặt Trăng vội vàng vụt bay lên thật cao và lảng ra xa khỏi nơi Quải đứng. Từ đó trở đi, Mặt Trăng không dám sà xuống gần mặt đất nữa. Mặt nàng vì bị cát dính chặt nên không còn sáng rõ như trước. Dần dần, tính tình của nàng cũng trở nên dịu dàng, hiền lành hơn. Người dưới trần không còn sợ hãi như trước nữa, trái lại còn yêu quý nàng vì ánh sáng dịu mát mà nàng mang lại.
Trăng non, trăng khuyết và trăng quầng
Người ta kể rằng, khi Mặt Trăng ngoảnh mặt xuống trần gian thì trăng tròn sáng nhất, đó là đêm rằm. Khi nàng quay lưng lại thì trăng tối, đó là những ngày ba mươi hoặc mùng một. Còn khi nàng nghiêng sang trái hay sang phải thì trăng sẽ khuyết, tạo thành những ngày thượng huyền hoặc hạ huyền.
Còn những đêm trăng quầng, người ta nói đó là lúc cát bụi trên mặt Mặt Trăng bị gió thổi bay ra, tạo thành một vòng sáng mờ quanh trăng. Và từ đó, trần gian có Mặt Trăng dịu dàng soi sáng ban đêm, không còn làm hại muôn loài như thuở ban đầu nữa.
