Truyện cổ tích Của Thiên Trả Địa là một bài ca về lòng nhân hậu, đồng thời cũng là một bản án đanh thép cho những kẻ vong ân phụ nghĩa rằng: Của cải của Thiên ban cho nhưng do lừa lọc, phản bội mà có thì cuối cùng cũng sẽ trả về cho Địa nơi của sự chân thành và bền vững.
Lời thề dưới mái tranh nghèo
Ngày xưa, ở một ngôi làng nọ, có hai chàng trai nghèo khổ cùng cảnh ngộ mồ côi là Thiên và Địa. Họ nương tựa vào nhau, ngày ngày cày thuê cuốc mướn để đổi lấy bát cơm qua ngày. Tuy cùng cảnh nghèo nhưng Thiên vốn trời phú cho trí tuệ sáng láng, học một biết mười.
Thấy bạn mình có tư chất thông minh, Địa bàn với Thiên:
Thiên này, nếu cả hai ta cứ chân lấm tay bùn thế này thì đời nào mới ngẩng đầu lên được. Anh vốn thông minh, học chữ chắc chắn sẽ hiển đạt. Từ nay, anh hãy dốc lòng đèn sách, việc cày thuê cứ để tôi gánh vác. Khi anh công thành danh toại, đôi ta sẽ cùng chung hưởng phú quý, đừng quên nhau là được!
Cảm động trước tấm chân tình của bạn, Thiên gật đầu đồng ý. Kể từ đó, Địa bán sức lao động gấp đôi, không quản nắng mưa thân xác gầy mòn để nuôi Thiên ăn học.
Vinh hoa phú quý và lòng người đen bạc
Mười năm đèn sách ròng rã, cuối cùng Thiên cũng chiếm bảng vàng, đậu Trạng nguyên rồi được bổ làm quan to. Nghe tin bạn hiển đạt, Địa mừng rỡ khôn xiết. Anh bán phăng căn nhà cũ, trả trâu cho chủ, gom góp chút tiền bạc mua lễ vật tìm đến dinh thự của bạn.
Nhưng hỡi ôi, khi đối diện với quyền uy và gấm vóc, Thiên đã sớm quên đi lời thề dưới mái tranh nghèo. Hắn nhìn bộ quần áo rách nát của Địa mà lấy làm hổ thẹn, bèn xua quân lính đuổi bạn ra khỏi cửa.
Sự giúp đỡ của ông bụt
Địa bị đuổi về và bước đi trong uất ức, nước mắt lã chã rơi bên bờ sông vắng. Tiếng khóc ai oán ấy đã động lòng ông Bụt. Bụt hiện lên giữa làn khói huyền ảo và hỏi:
Chàng trai, vì sao con khóc?
Địa kể lại hết đầu đuôi câu chuyện cho Bụt nghe, Bụt cảm thông cho lòng tốt của chàng trai bèn hóa phép cho anh một chiếc đò và dặn rằng:
Con cứ ở đây chở khách qua lại trên sông để có tiền làm kế sinh nhai, sau này không phải đi làm thuê nữa.
Người vợ tiên và phép màu nơi bến vắng
Một buổi hoàng hôn nọ, khi bóng chiều đã đổ dài trên dòng sông xanh, Địa đón một người con gái xinh đẹp tuyệt trần lên đò. Cô gái ấy xin nghỉ nhờ lại túp lều rách nát của anh. Thấy Địa là người đức độ, nhường chõng cho khách còn mình định ra ngoài sương gió, cô gái khẽ thưa:
Thiên đình thấu hiểu tấm lòng nhân hậu và nỗi oan ức của anh, nên đã sai tôi xuống trần gian để giúp anh xây dựng lại cơ đồ.
Chỉ trong một cái chớp mắt, túp lều tồi tàn biến thành một dinh cơ nguy nga rực rỡ, người hầu kẻ hạ đông đúc. Địa từ một anh lái đò nghèo khó bỗng chốc trở thành bậc phú gia đại trượng phu.
Cuộc hoán đổi định mệnh
Đến ngày giỗ cha, Địa mặc gấm vóc, ngồi kiệu sang trọng đến mời Thiên sang dự tiệc. Thiên vừa ngạc nhiên vừa đố kỵ, hắn cười khẩy đưa ra điều kiện ngặt nghèo:
Muốn ta sang, chú phải trải chiếu hoa từ đây về tận cửa nhà chú!
Nhưng hắn đâu ngờ, với phép màu của nàng Tiên, một con đường trải toàn chiếu hoa lộng lẫy đã hiện ra trong chớp mắt.
Khi sang đến nhà Địa, thấy cơ ngơi lộng lẫy và người vợ đẹp như tranh vẽ của bạn, lòng tham và sự ghen ghét trong Thiên bốc cháy. Trong cơn say túy lúy, Thiên nảy ra ý định đen tối:
Chú có muốn đổi người vợ và cơ nghiệp này lấy chức quan và dinh thự của ta không?
Được vợ nháy mắt ra hiệu, Địa gật đầu đồng ý. Hai bên làm giấy cam kết rành mạch. Địa ung dung lên võng điều trở về dinh quan, còn Thiên nằm lại ngủ say sưa trên sập gụ nhà Địa.
Sự thật bừng tỉnh
Sáng hôm sau, khi ánh mặt trời rọi thẳng vào mặt, Thiên bừng tỉnh giấc. Hắn hốt hoảng nhận ra mình không còn nằm trong dinh cơ lộng lẫy, cũng chẳng có người vợ đẹp bên cạnh. Trước mắt hắn chỉ còn là túp lều tranh rách nát bên bờ sông lạnh lẽo. Dinh cơ và người vợ tiên đã biến mất như một giấc chiêm bao.
Trắng tay, tuyệt vọng, Thiên buộc phải cầm lấy mái chèo, tiếp tục cái nghề chèo đò mà trước đó hắn vốn coi khinh. Còn Địa, nhờ sự hiền lành và hậu thuẫn của nàng tiên, đã sống một cuộc đời vinh hiển và hạnh phúc mãi về sau.
Câu nói “Của Thiên trả Địa” từ đó mà truyền tụng mãi trong dân gian cho đến tận ngày nay.