Truyện cổ tích Sự tích Trầu cau tôn vinh những giá trị đạo đức truyền thống tốt đẹp nhất của người Việt: Tình anh em nhường nhịn, tình vợ chồng thủy chung và lòng nhân ái trong cách đối nhân xử thế.
Hai anh em và mối duyên nhà họ Lưu
Vào đời Vua Hùng Vương thứ tư, ở đất Cao Châu có hai anh em nhà họ Cao, người anh tên là Cao Tân và người em tên là Cao Phá. Hai anh em giống nhau như đúc, đến nỗi người trong nhà nhiều khi cũng nhầm lẫn, không phân biệt được ai là anh, ai là em. Cha mẹ mất sớm, hai anh em yêu thương, quấn quýt nhau không rời nửa bước.
Theo lời dặn của cha, hai anh em đến học đạo tại nhà thầy đồ họ Lưu. Hai anh em học hành chăm chỉ lại đứng đắn nên được thầy thương như con. Nhà thầy Lưu có một cô con gái xinh đẹp, nết na, trạc tuổi hai chàng họ Cao. Thấy hai anh em khôi ngô lại học giỏi, cô gái đem lòng yêu mến và muốn kén người anh làm chồng.
Thử thách nhận chồng
Để biết ai là anh, một hôm cô gái bày ra một mẹo nhỏ. Cô bưng ra một bát cháo và chỉ có một đôi đũa. Đứng sau khe cửa nhìn vào, cô thấy người em nhường đôi đũa cho người anh ăn trước một cách cung kính. Nhờ thế, cô biết người cầm đũa là Tân. Cô thưa với cha mẹ và xin được kết duyên cùng Cao Tân.
Sau khi kết hôn, vợ chồng Cao Tân dọn vào ở một ngôi nhà mới, cũng có người em ở cùng. Từ ngày có vợ, tình cảm của Tân đối với em không còn được thắm thiết như trước. Tân mải mê với hạnh phúc mới, đôi lúc hững hờ với em, khiến Cao Phá vô cùng buồn tủi và chán bực.
Nỗi oan nghiệt
Một hôm, hai anh em cùng đi làm đồng về muộn. Cao Phá vào nhà trước. Lúc ấy trời đã tối mờ, vợ Tân từ trong nhà chạy ra, tưởng đó là chồng mình, liền chạy đến ôm chầm lấy cổ.
Đúng lúc đó Cao Tân bước vào. Thấy cảnh ấy, Tân nảy lòng nghi ngờ người em có tình ý với vợ. Dù Phá đã hết lời giải thích, Tân vẫn giữ thái độ lạnh nhạt, không còn tin cậy em như xưa.
Hóa thân tảng đá vôi
Đau khổ vì nỗi oan và buồn vì tình anh em rạn nứt, một buổi chiều, khi vợ chồng anh chị đi vắng, người em ngồi một mình cảm thấy buồn tủi, lặng lẽ rời nhà ra đi. Anh đi mãi, đi mãi đến một con sông lớn, nước chảy siết không thể lội qua. Chàng ngồi bên bờ sông khóc nức nở, cho đến khi kiệt sức mà chết, hóa thành một tảng đá vôi trắng.
Sự hóa thân cau và trầu
Cao Tân thấy em đi mãi không về, lòng bắt đầu hối hận. Người anh bắt đầu đi tìm người em, hỏi khắp làng xóm nhưng cũng chẳng có tin gì. Đến bờ sông nọ, anh ngồi nghỉ bên tảng đá vôi mà không biết đó là em mình. Vì quá thương nhớ và kiệt sức, Tân cũng chết đi, hóa thành một cái cây thân cao, thẳng tắp, không cành, ngọn có lá xòe rộng như chiếc lọng. Đó chính là cây cau.
Vợ Cao Tân ở nhà chờ đợi chồng lâu quá cũng không thấy chồng về, nàng lại lặn lội đi tìm. Nàng đi đến bờ sông, ngồi tựa vào gốc cây cao, bên cạnh tảng đá lớn. Nàng khóc cạn nước mắt rồi chết đi, hóa thành một loại dây leo mềm mại, quấn quýt quanh thân cây cao. Đó chính là cây trầu không.
Đợi mãi không thấy ba người về, người cha thầy đồ nhờ mọi người chia nhau tìm kiếm, thấy được hòn đá và hai cây lạ ai cũng đem lòng thương tiếc.
Sắc đỏ của tình nghĩa
Nhiều năm sau, Vua Hùng đi tuần thú qua vùng đó. Thấy cảnh cây lạ quấn quýt bên nhau, tảng đá nằm dưới gốc cây, vua hỏi dân làng về sự tích. Sau khi nghe kể lại câu chuyện cảm động, vua bảo:
Nếu đúng là anh em, vợ chồng tình nghĩa như vậy, hãy thử lấy lá này, quả kia, thêm chút vôi này nghiền với nhau xem sao.
Lạ lùng thay, khi trộn ba thứ đó lại, một dòng nước màu đỏ tươi như máu chảy ra, hương thơm nồng nàn lạ thường. Vua Hùng gật đầu bảo:
Thật là tuyệt vời! Đây chính là biểu tượng của tình yêu thủy chung và tình anh em thắm thiết.
Từ đó, Vua Hùng ra lệnh cho dân chúng trồng hai loại cây này và lấy đá vôi về để ăn trầu. Tục ăn trầu, mời trầu từ đó mà thành, và miếng trầu trở thành “đầu trò tiếp khách” trong mọi cuộc vui, lễ cưới hỏi của người Việt.
Xem thêm: