Truyện cổ tích Cây bút thần đề cao lòng nhân hậu và khẳng định rằng tài năng chỉ có giá trị khi được dùng để làm điều thiện, giúp đỡ người khác; đồng thời lên án lòng tham và cái ác, thể hiện khát vọng công bằng của nhân dân.
Khát khao học vẽ
Ngày xửa ngày xưa, ở một làng quê nọ có một cậu bé tên là Mã Lương. Cha mẹ mất sớm, Mã Lương phải tự đi làm thuê để sống. Cậu có một niềm đam mê cháy bỏng là học vẽ. Bất kể đi đến đâu, thấy thứ gì đẹp, cậu cũng dùng than, dùng gạch, hay dùng ngón tay nhúng nước để vẽ lại.
Mã Lương nghèo quá, cậu chặt củi, cắt cỏ, kiếm ăn qua ngày nhưng vẫn không đủ tiền mua bút.
Một hôm, cậu bé đến nhà một ông họa sĩ giàu có trong làng, quỳ xuống van xin:
Thưa thầy, xin thầy cho con theo học vẽ ạ! Con thích vẽ lắm!
Ông họa sĩ giàu có nổi tiếng tham lam và độc ác. Ông ta nhìn Mã Lương rách rưới, cười khẩy và mắng:
Hừ! Đồ ăn mày nghèo hèn, không biết lượng sức! Mày muốn học vẽ thì phải có tiền mua giấy bút, mày có không? Cút đi!
Mã Lương tủi bực, cậu nghĩ thầm:
Tại sao nhà nghèo thì không thể học vẽ được?
Quyết tâm tự học
Dù bị xua đuổi, Mã Lương vẫn không từ bỏ. Cậu cứ tự tập vẽ ở khắp mọi nơi. Khi đi kiếm củi trên núi, cậu lấy que củi vẻ xuống nền đất, vẽ những con chim bay trên đỉnh đầu. Lúc cắt cỏ ven sông, cậu nhúng tay xuống nước rồi vẽ tôm vẽ cá trên đá, bốn bức tường nhà cậu dày đặt các hình vẽ.
Mã Lương tuy không học vẽ ngày nào, nhưng cậu lại tiến bộ rất nhanh, vẽ càng ngày càng đẹp. MỗI con chim con cá cậu vẽ ra nhìn thật như có thể bay lên hoặc thả xuống nước và bơi lội thật.
Món quà từ ông tiên
Một đêm, Mã Lương nằm ngủ thiếp đi. Trong mơ, có một ông tiên râu bạc trắng hiện ra, đưa cho cậu một chiếc bút:
Đây là Cây Bút Thần. Ta tặng nó cho con vì con là người nhân hậu, chăm chỉ và khao khát cái đẹp. Hãy dùng nó để giúp đỡ người nghèo!
Tỉnh dậy, Mã Lương thấy mình đang cầm một chiếc bút thật sự, thân bút bằng gỗ, ngòi sáng lấp lánh.
Mã Lương sung sướng quá, lập tức thử vẽ. Cậu vẽ một con gà, con gà nhảy phốc xuống đất, kêu “Ò… ó… o!” và chạy đi. Cậu vẽ một con cá, con cá vẫy đuôi rồi lao xuống chum nước.
Giúp đỡ người nghèo
Từ đó, Mã Lương dùng Cây Bút Thần để giúp đỡ những người nghèo khổ trong làng. Nhà nào không có cày, cậu vẽ cho cày. Nhà nào không có cuốc, cậu vẽ cho cuốc. Nhà nào không có đèn, cậu vẽ cho đèn. Mùa đông cậu vẽ quần áo ấm cho người già, vẽ thức ăn cho những đứa trẻ đói. Tất cả mọi người đều yêu quý cậu.
Đấu với tên Vua tham lam
Mã Lương dùng bút thần vẽ tranh đem bán ở phố để sống qua ngày. Vì sợ sẽ bị mọi thứ biến thành thật nên cậu vẽ các bức tranh đều dở dang: chim thì thiếu cái mỏ hoặc thiếu một chân.
Mãi cho đến một hôm, Mã Lương vẽ một con cò trắng muốt. Vì một chút sơ ý, cậu đánh rơi một giọt mực xuống bức tranh. Thế là cò mở mắt, xoè cánh bay đi. Chuyện này lan truyền khắp cả trấn. Nhà vua phải triệu các quan thần đến đón Mã Lương vào kinh đô. Cậu không muốn đi, nhưng bọn họ tìm đủ cách để dụ dỗ, dọa nạt để bắt cậu vào hoàng cung.
Mã Lương được nghe rất nhiều điều tàn ác của nhà vua đối với dân nghèo, nên rất căm ghét vua và không muốn vẽ. Vua bắt cậu vẽ một con rồng, cậu liền vẽ một con cóc ghẻ. Vua bắt cậu vẽ con phượng, em lại vẽ con gà trụi lông. Hai con vật ấy vừa xấu xí vừa bẩn thỉu, nhảy nhót tung bên cạnh nhà vua, phóng uế đầy sân nhà. Mùi hôi thối bốc lên khắp cả cung điện. Nhà vua tức giận, cho quân lính đến cướp Cây Bút Thần trong tay Mã Lương rồi nhốt cậu vào ngục.
Thử thách bút thần
Lấy được bút thần, vua đem ra vẽ. Hắn vẽ một núi vàng không thỏa mãn lòng tham, hắn liền vẽ thêm hết núi này đến núi khác, không biết bao nhiêu mà kể. Vẽ xong, vua nhìn lại thì tất cả những núi vàng chỉ là những tảng đá lớn. Những tảng đá đó nặng đến nỗi suýt đè gãy chân vua.
Không chịu từ bỏ lòng tham, vua vẽ một thỏi vàng, thấy nó nhỏ quá, liền vẽ một thỏi thứ hai còn nhỏ hơn. Vẫn thấy còn nhỏ, hắn vẽ một thỏi lớn, rất dài, rộng không biết bao nhiêu thước. Vẽ xong, vua nhìn lại thì thấy không phải là một thỏi vàng lớn mà là một con mãng xà dài, miệng há hốc, đỏ lòm, đang bò lại phía hắn. Mãng xà trườn tới cắn xé, nếu không nhờ quần lính xông vào cứu, mãng xà đã nuốt chửng hắn. Biết không thể dùng bút thần được, vua phải thả Mã Lương ra, dùng vàng bạc để dỗ dành và hứa gả công chúa cho.
Trừng phạt tên vua tham lam
Mã Lương giả vờ đồng ý. Vua mừng rỡ, liền đem trả bút thần cho cậu. Vua nghĩ: “Nếu bảo nó vẽ núi, sợ rằng trên núi có nhiều thứ dữ, chi bằng bảo nó vẽ biển là hơn cả”. Nghĩ vậy, vua bảo Mã Lương vẽ biển.
Mã Lương vẽ hai nét bút, biển cả hiện ra trước mắt. Biển rộng mênh mông, xanh biếc, không một gợn sóng, trong suốt như mặt gương soi. Nhà vua ngắm nhìn mặt biển, rồi nói:
Biển này sao không có cá nhỉ?
Mã Lương chấm vài chấm, biển liền hiện ra bao nhiêu là cá, đủ các màu sắc, uốn đuôi mềm mại bơi lội tung tăng. Đàn cá bơi xa dần, xa dần. Vua rất thích, vội bảo Mã Lương:
Hãy vẽ ngay cho ta chiếc thuyền! Ta muốn ra khơi xem cá.
Mã Lương vẽ ngay một chiếc thuyền buồm lớn. Vua, hoàng hậu, công chúa, hoàng tử và các quan đại thần đều kéo nhau xuống thuyền. Mã Lương đưa thêm vài nét bút, gió thổi lên nhè nhẹ, mặt biển nổi sóng lăn tăn, thuyền từ từ ra khơi.
Thấy thuyền còn đi quá chậm, vua đứng trên mũi thuyền, kêu lớn:
Cho gió to thêm một tí! Cho gió to thêm một tí!
Mã Lương đưa thêm mấy nét bút đậm, sóng biển liền nổi lên, buồm căng phồng, chiếc thuyền lao khỏi bờ nhanh vun vút. Mã Lương lại đưa thêm nhiều nét bút nữa, gió mạnh nổi lên, biển động, thuyền lắc lư nghiêng ngả.
Vua cuống quýt kêu lên:
Đừng cho gió thổi nữa! Đừng cho gió thổi nữa!
Mã Lương không hề đếm xỉa đến những lời đó. Cây bút của cậu tiếp tục vẽ những đường cong lớn. Biển động dữ dội, sóng biển xô thuyền hết đợt này đến đợt khác. Vua ướt hết cả quần áo, một tay ôm cột buồm, một tay ra hiệu, gào to bảo Mã Lương thôi không vẽ nữa.
Huyền thoại cây bút thần
Mã Lương vờ như không nghe thấy, cứ tiếp tục vẽ. Gió bão càng to, mây đen kéo mù mịt, trời tối sầm. Sóng lớn nổi lên dữ dội như những trái núi đổ sập xuống thuyền. Chiếc thuyền ngả nghiêng rồi bị chôn vùi trong những lớp sóng hung dữ.
Sau khi vua chết, những việc làm cao cả của Mã Lương với Cây Bút Thần được truyền tụng khắp nước. Nhưng không ai biết sau đó Mã Lương đã đi đâu. Có người nói Mã Lương đã trở về quê cũ, sống với những người bạn ruộng đồng. Có người nói Mã Lương đi khắp đó đây, đem hết thời giờ và sức lực để vẽ cho những người nghèo khổ.