Truyện Cậu Bé Thông Minh khẳng định rằng trí thông minh không chỉ nằm ở sách vở hay tầng lớp quan lại, mà còn tiềm ẩn mạnh mẽ trong nhân dân lao động. Cậu bé đã dùng những quan sát thực tế để giải quyết những vấn đề mà cả triều đình đều bế tắc.
Qua đó, truyện gửi gắm thông điệp rằng kiến thức từ đời sống và tinh thần dũng cảm, tự tin chính là chìa khóa để vượt qua mọi thử thách cam go nhất
Câu đố hóc búa của viên quan
Ngày xưa, ở vùng nọ có một vị vua nọ muốn tìm kiếm người tài đức để giúp nước, bèn sai một viên quan đi khắp nơi tìm người. Một hôm, viên quan đi qua cánh đồng nọ, thấy hai cha con đang cày ruộng. Quan bèn dừng ngựa lại, ra vẻ hách dịch hỏi:
Này ông lão, trâu của ông mỗi ngày cày được bao nhiêu đường?
Người cha ngẩn ngơ không biết trả lời sao, nhưng cậu con trai chừng bảy, tám tuổi đang dắt trâu liền nhanh nhảu đáp lại bằng một câu hỏi:
Thế xin hỏi ông, ngựa của ông đi mỗi ngày được bao nhiêu bước? Nếu ông trả lời được, tôi sẽ cho ông biết trâu tôi cày mỗi ngày được mấy đường.
Viên quan sững sờ trước sự sắc sảo của đứa trẻ, biết đây chính là người tài mình bấy lâu tìm kiếm, liền lẳng lặng về tâu vua.
Thử thách của nhà vua
Nhà vua nghe chuyện vẫn chưa tin hẳn, bèn ban cho làng của cậu bé ba thúng gạo nếp và ba con trâu đực, ra lệnh:
Phải nuôi làm sao cho ba con trâu này đẻ ra nghé, nếu không cả làng sẽ bị tội.
Cả làng lo lắng khóc lóc, riêng cậu bé bảo cha cứ mổ hai con trâu và nấu gạo nếp làm tiệc đãi dân làng, còn một con để hai cha con làm lộ phí lên kinh đô.
Đến hoàng cung, cậu bé đứng ngoài khóc lóc om sòm. Vua cho gọi vào hỏi, cậu thưa:
Tâu bệ hạ, mẹ con chết sớm mà cha con mãi chẳng chịu đẻ em bé cho con chơi cùng, nên con buồn quá mà khóc.
Vua bật cười bảo:
Bố ngươi là giống đực thì làm sao mà đẻ được!
Lúc này, cậu bé mới nhanh trí đáp:
Vậy tại sao bệ hạ lại ra lệnh cho làng con phải nuôi trâu đực đẻ ra nghé ạ?
Vua khen thầm cậu bé thông minh nhưng vẫn muốn thử tài lần cuối. Vua sai người mang đến một con chim sẻ, yêu cầu cậu bé phải dọn thành ba mâm cỗ. Cậu bé bình tĩnh lấy ra một chiếc kim khâu rồi tâu:
Xin bệ hạ hãy cho thợ rèn rèn chiếc kim này thành một con dao thật sắc để con xẻ thịt chim.
Vua khâm phục hoàn toàn trước sự ứng biến tài tình ấy.
Cuộc đấu trí với sứ giả láng giềng
Đúng lúc đó, nước láng giềng muốn sang xâm chiếm bờ cõi nhưng còn e sợ nước ta có người tài, bèn sai sứ giả mang sang một chiếc vỏ ốc xoắn rất dài và rỗng hai đầu, thách đố:
Làm sao xâu được sợi chỉ mềm qua đường xoắn của vỏ ốc này.
Cả triều đình bó tay, các đại thần vò đầu bứt tai đều không tìm ra cách. Vua bèn sai người tìm đến cậu bé. Lúc ấy, cậu bé đang chơi ở sau nhà, nghe xong yêu cầu liền hát lẩm nhẩm một bài đồng dao:
Tang tính tịch tịch tình tang Bắt con kiến kiến, buộc chỉ ngang lưng Bên thời lấy mỡ bôi chân Bên thời huân lục cho kiến sang…
Cậu bé giải thích: Chỉ cần buộc chỉ vào lưng một con kiến, bôi mỡ vào một đầu vỏ ốc rồi dùng khói hun ở đầu kia, kiến ngửi thấy mùi mỡ sẽ tự bò qua những đường xoắn khó khăn nhất.
Quả nhiên, sợi chỉ được xâu qua dễ dàng trước sự thán phục của sứ giả. Nước láng giềng từ đó không dám coi thường, bỏ ý định xâm lược. Nhà vua truyền lệnh phong cậu bé làm Trạng nguyên, xây phủ cạnh hoàng cung để cậu tiện vào chầu và giúp vua việc nước.
