Truyện cổ tích Hòn Vọng Phu nói về lòng thủy chung, nỗi chờ đợi và sự hy sinh của người phụ nữ, đồng thời phản ánh bi kịch của số phận và những cuộc chia ly khiến con người đau khổ.
Người mẹ góa và hai đứa con thơ
Ngày xưa, ở trấn Kinh Bắc, có một người đàn bà goá chồng từ khi tuổi còn trẻ. Vì chồng mất sớm, bà phải một mình gánh gồng nuôi hai đứa con thơ bằng nghề mò cua bắt ốc. Cuộc sống nghèo khó nhưng bà vẫn cố gắng ngày ngày ra đồng từ sớm, để lại hai đứa trẻ ở nhà tự trông nom nhau.
Đứa con trai tên là Tô Văn, lúc ấy chừng mười tuổi, còn em gái là Tô Thị, mới khoảng tám tuổi. Không có người lớn bên cạnh, hai anh em thường chơi đùa vô tư trong sân.
Biến cố tuổi thơ và sự mất mát
Một hôm, trong lúc nghịch ngợm, Tô Văn nhặt đá ném chơi, chẳng ngờ hòn đá bay trúng ngay đầu em gái. Tô Thị ngã quỵ xuống đất, bất tỉnh, máu chảy lênh láng.
Tô Văn hoảng sợ tột độ. Nghĩ rằng em mình đã chết, cậu bé sợ hãi bỏ chạy khỏi nhà, không dám ngoái đầu nhìn lại.
May mắn thay, đúng lúc ấy có bà hàng xóm nghe tiếng động chạy sang, nhanh tay hái lá thuốc đắp vào vết thương cho Tô Thị, may mắn cầm được máu. Khi người mẹ từ đồng về, cô bé đã tỉnh lại, nhưng từ đó người anh Tô Văn thì đã biệt tích không trở về nữa.
Ngày qua ngày, người mẹ chờ con trong tuyệt vọng. Hết trông rồi đợi, lòng bà đau đáu khôn nguôi. Nỗi nhớ thương khiến bà sinh bệnh, thân thể héo hon, rồi chẳng bao lâu thì qua đời, để lại Tô Thị bơ vơ giữa cuộc đời.
Trường thành nơi đất khách
Thấy Tô Thị bơ vơ nên hàng xóm thương tình cho ăn nhờ. Sau đó, cô may mắn được một đôi vợ chồng bán hàng cơm không có con cái nhận nuôi, Tô Thị được họ dẫn lên xứ Lạng mở quán nem. Tô Thị lớn lên trong cảnh làm lụng, nhưng nhờ chăm chỉ, nết na, lại xinh đẹp, nàng được nhiều người quý mến.
Khi đã trưởng thành, nàng xin ra ở riêng, mở một quán nem nhỏ ở Hàng Cưa, phố Kỳ Lừa. Nem nàng làm ngon nổi tiếng, quán lúc nào cũng đông khách. Dù được nhiều người để ý, Tô Thị vẫn giữ mình đoan trang, khiến ai cũng kính trọng.
Nhân duyên vợ chồng và bi kịch trớ trêu
Năm ấy, khi nàng tròn hai mươi tuổi. Có một chàng trai buôn thuốc Bắc từ Cao Bằng xuống Lạng Sơn. Nghe tiếng quán nem ngon, lại có chỗ trọ tiện lợi, chàng ghé vào. Từ đó, mỗi lần xuống hàng, chàng đều đến quán nem của Tô Thị. Qua thời gian, tình cảm giữa hai người dần nảy nở, rồi họ nên duyên vợ chồng.
Mỗi ngày người chồng sẽ ra ngoài buôn thuốc Bắc còn người vợ sẽ ở nhà bán nem, hai vợ chồng rất yêu thương nhau, cuộc sống gia đình êm ấm cứ thế trôi qua. Ít lâu sau, Tô Thị sinh được một bé gái. Tưởng chừng hạnh phúc đã viên mãn.
Một buổi chiều, người chồng ngồi bế con, nhìn vợ gội đầu ngoài hiên. Chợt thấy trên đầu vợ có một vết sẹo lớn, chàng ân cần hỏi:
Đầu mình có cái sẹo to, thế mà bây giờ tôi mới biết.
Tô Thị vui vẻ kể lại câu chuyện năm xưa, từ lúc mẹ mất sớm, người anh trai lỡ tay gây tai nạn rồi bỏ đi biệt tích. Càng nghe, nét mặt người chồng càng tái đi. Trong lòng chàng dâng lên nỗi đau tột cùng:
Sao mình lại không là một kẻ khác mà lại là Tô Văn! Thôi mình đã lấy lầm em ruột mình rồi!
Hoá ra, chàng chính là Tô Văn năm xưa. Sau khi bỏ nhà đi, chàng lang bạt rồi được một người buôn thuốc Bắc nhận nuôi. Bao năm xa cách, chàng không ngờ số phận lại trớ trêu đến vậy.
Mang nỗi day dứt khôn nguôi, chàng quyết định rời đi để cắt đứt mối duyên nghiệt ngã. Khi có đợt bắt lính, chàng lặng lẽ đăng ký. Trước ngày lên đường, chàng nói với vợ:
Tôi đã đăng lính rồi, mình ạ. Sớm mai thì lên đường. Đi chuyến này ba năm, có khi sáu năm mới về, và…cũng có khi lâu hơn… Mình ở nhà chịu khó nuôi con. Còn về phần mình, mình cứ tự định liệu, nếu nhỡ ra…
Tô Thị sững sờ, đau đớn, không hiểu vì sao chồng đột ngột bỏ đi. Nàng khóc cạn nước mắt, còn chàng thì ra đi trong day dứt.
Chờ đợi trong cô quạnh
Từ đó, nàng một mình nuôi con, ngày ngày lên chùa Tam Thanh cầu khấn cho chồng bình an, sớm trở về. Nhưng ba năm rồi sáu năm trôi qua, bóng dáng chồng vẫn bặt vô âm tín.
Có kẻ muốn ép nàng tái giá, nàng đều từ chối. Đến khi bị dồn ép, nàng chỉ biết khất lần, mong phép màu xảy đến.
Hóa đá trở thành Hòn Vọng Phu
Một ngày nọ, trời nổi cơn giông dữ dội. Nhớ chồng khôn nguôi, nàng bế con trèo lên mỏm đá cao, hướng mắt về phương chồng đi. Mưa gió cuồng nộ, sấm sét vang trời, nhưng nàng vẫn đứng đó, bất động.
Sáng hôm sau, mưa tạnh, người ta thấy trên đỉnh núi một khối đá hình người đàn bà bế con, quay mặt về phương xa. Tô Thị đã hoá đá từ bao giờ.
Người đời sau gọi đó là Hòn Vọng Phu đây chính là biểu tượng cho nỗi chờ đợi thủy chung, cho tình nghĩa vợ chồng son sắt không phai mờ theo năm tháng.