Sự tích dưa hấu (Mai An Tiêm) là một trong những truyện cổ tích hay dạy chúng ta bài học quan trọng nhất về ý chí, lòng tự trọng và giá trị của lao động qua tấm gương của Mai An Tiêm. Phải luôn nhớ rằng chỉ cần ta có tài năng và sẵn sàng làm việc, ta có thể tự tạo ra vận mệnh và của cải cho chính mình.
Lời thử thách cho sự kiêu ngạo
Vào đời Vua Hùng thứ mười bảy, đức vua có một người con nuôi tên là Mai An Tiêm, chàng không những khôi ngô tuấn tú mà còn tháo vát và có trí hơn người, được vua cha yêu mến vô cùng.
Vào thời đó đất nước ta đã có núi cao, sông rộng, đồng ruộng thì vẫn thưa thớt, vẫn chưa có nhiều hoa thơm quả ngọt như bây giờ. Nhưng vì được lòng vua cha, chàng vẫn thường được ban nhiều của ngon vật quý.
Sống trong cảnh sung sướng, được cung phụng mọi thứ, An Tiêm dần nảy sinh tính kiêu ngạo. Mỗi khi có người mang tặng vật quý đến, An Tiêm thường nói:
Của biếu là của lo, của cho là của nợ! Tất cả những thứ ta có đều là do ta làm ra!
Những lời này đến tai vua cha, khiến ngài rất tức giận. Vua nghĩ: “Nó đã không coi trọng ân đức của ta, lại còn kiêu ngạo như vậy, ta phải thử xem nó làm ra được những gì!”
Ngài cho gọi An Tiêm đến và nói:
Ngươi dám nói rằng tất cả những gì mày có đều do ngươi tự làm ra, vậy thì bây giờ, ta sẽ cho ngươi làm ra của cải một mình mà sống!
Cuộc sống trên đảo hoang
Thế là, sáng hôm sau, Vua Hùng truyền lệnh đày An Tiêm cùng vợ con ra một hòn đảo hoang ngoài biển Đông. Chiếc thuyền nhỏ căng buồm trước gió, cứ thế tròng trành nhằm thẳng biển khơi mà tiến. Dần dần, bãi cát trắng và vệt cây xanh trong bờ lần lượt khuất đi. Rồi cả bèo bọt, rác rưởi, những dấu vết nhỏ nhoi của dân cư cũng không còn nữa. Bây giờ, trước mắt An Tiêm chỉ còn lại trời với nước xanh ngắt một màu, mênh mông, cô độc.
An Tiêm dắt vợ con tìm một cái hốc đá ở tạm. Đồ đạc mang theo dần cạn, lương thực hết sạch, khó khăn chồng chất khó khăn. Vợ An Tiêm khóc lóc, than thở:
Chàng ơi, rồi chúng ta sẽ sống thế nào đây? Trên đảo hoang này chẳng có gì cả!
An Tiêm an ủi vợ:
Nàng đừng lo, chúng ta còn hai bàn tay, trời không tuyệt đường sống của ai bao giờ. Vua đày ta ra đây là muốn thử thách chí khí của ta. Chúng ta phải sống để Vua thấy rằng ta nói đúng: Tất cả là do ta làm ra!
An Tiêm bắt đầu đi khắp đảo tìm kiếm thức ăn. Chàng dùng đá lửa để tạo lửa, dùng đá để mài công cụ. Chàng tìm cách bắt chim, bắt cá để nuôi vợ con.
Khám phá quả lạ
Một hôm, khi đang tìm kiếm thức ăn ngoài bãi, An Tiêm nhìn thấy có một đàn chim bay đang ăn gì đó. Thấy bóng người nó liền bay đi và bỏ lại miếng mồi có màu đo đỏ. An Tiêm thấy quả có hình tròn, nghĩ bụng: “Chim ăn được, chắc ta cũng ăn được!” Chàng liền nếm thử, thấy có vị ngọt thanh. Chàng ăn hết miếng dưa, cảm thấy mát ruột, đỡ đói hẳn, lòng chợt nảy sinh niềm mừng rỡ. An Tiêm vội vàng nhặt lấy những hạt dưa còn sót lại, cẩn thận gói vào. Chàng lập tức lấy gươm xới một khoảnh đất nhỏ mà gieo hạt xuống, gửi gắm tất cả hy vọng vào loại quả lạ lùng này.
Ít ngày sau, mấy hạt dưa mọc mầm, đâm lá, rồi bò tỏa ra khắp khoảnh đất. Vợ An Tiêm là nàng Ba, cũng cùng chồng sớm chiều săn sóc mấy dây dưa lạ. Vợ chồng hồi hộp trông thấy mấy cái hoa đầu tiên hé nở, rồi hoa kết thành quả. Quả lớn dần, lúc đầu chỉ bằng ngón tay út, ít lâu sau đã lớn như con chuột, rồi to như con lợn con. Thấy nó lớn mãi như không bao giờ thôi, An Tiêm cũng không biết lúc nào nên hái.
Một buổi sớm tinh mơ, nàng Ba nghe tiếng quạ kêu ngoài bãi thì bảo chồng:
Ở đây hoang vắng, quạ không tụ họp bao giờ, nay chúng nó kêu inh ỏi một nơi, tất là có sự lạ. Anh ra xem thế nào!
An Tiêm ra đến bãi thì đàn quạ bay đi, bỏ lại quả dưa chúng vừa mổ thủng vài nơi. Chàng cắt dưa mang về. Khi An Tiêm bổ dưa ra, cả nhà lóa mắt vì màu đỏ tươi của ruột dưa. Giữa màu đỏ ấy, có những hạt đen như hạt huyền và bọc ngoài là lớp vỏ xanh viền trắng. Hai đứa bé thèm đến nhỏ nước dãi, nàng Ba thì cứ tấm tắc khen quả trông ngon mắt.
An Tiêm cẩn thận cắt cho mỗi người một mảnh nhỏ ăn thử. Cả bốn người như một, đều khen ngợi cái vị thanh ngọt, cái mùi thơm nhẹ nhàng của quả lạ. Ăn vào không những không xót ruột lại còn thấy đỡ khát và khỏe người ra. An Tiêm vui mừng nói với vợ:
Nàng thấy không? Thượng đế đã ban cho chúng ta loại quả quý này! Quả này có ruột màu đỏ, vỏ màu xanh, chúng ta hãy gọi nó là Tây Qua.
Từ đó, vợ chồng An Tiêm chuyên tâm trồng trọt loại quả này. Dưa hấu lớn nhanh, ra nhiều quả. An Tiêm nhận thấy dưa mình trồng ngon ngọt khác thường.
Trở về đất liền và vinh danh muôn thuở
Một hôm, có thuyền buôn đi ngang qua đảo. An Tiêm khắc tên mình lên dưa, rồi thả xuống biển. Thuyền buôn thấy dưa trôi nổi trên biển, nhặt lên ăn thử, thấy ngon lạ. Họ biết rằng phải có người sống trên đảo này mới trồng được dưa. Họ tìm đến và thấy vợ chồng An Tiêm.
An Tiêm đưa dưa hấu đổi lấy gạo, thức ăn và vật dụng. Từ đó, An Tiêm không còn phải lo lắng về cái ăn cái mặc nữa, cuộc sống trở nên sung túc.
Thuyền buôn mang dưa hấu về đất liền, dâng lên Vua Hùng. Vua ăn thử, thấy quả ngon lạ lùng. Thấy quả có khắc tên An Tiêm, Vua Hùng biết An Tiêm vẫn còn sống và đã thực sự tự làm ra được của cải. Vua vừa mừng vừa thấy mình sai. Liền cho thuyền ra đón An Tiêm và vợ con về. Về triều, An Tiêm dâng lên Vua những quả dưa hấu ngon nhất. Vua Hùng cảm động nói:
Con quả là người có chí khí! Lời nói của con không sai! Từ nay, ta sẽ không bao giờ nghi ngờ tài đức của con nữa!
An Tiêm và vợ con được trở lại cuộc sống giàu sang. An Tiêm đem giống dưa này phổ biến rộng rãi khắp nước. Từ đó, dưa hấu trở thành thức quả quý, gắn liền với tên tuổi Mai An Tiêm, người đã tự mình làm ra tất cả.