Truyện cổ tích bánh chưng bánh giầy giải thích về giải thích nguồn gốc của một phong tục truyền thống của người Việt Nam kéo dài đến ngày nay. Khẳng định giá trị văn hóa của sự tròn đầy (Trời), vuông vức (Đất) và sự sum họp gia đình.
Lời thách đố của vua cha
Thời Vua Hùng thứ sáu, đất nước đã thái bình và dân chúng no ấm. Vua Hùng lúc ấy đã già, muốn tìm người kế vị mình để truyền lại ngôi báu. Vào một ngày cuối năm, Vua gọi tất cả hai mươi người con trai của mình đến, rồi nói:
Nay, ta đã già yếu. Ai trong số các con tìm được thức ăn ngon lành, có ý nghĩa nhất để dâng cúng tổ tiên trong ngày Tết, thì người đó sẽ được ta truyền ngôi và nối nghiệp Vua Hùng!
Các hoàng tử đều mừng rỡ, vì ai cũng muốn trở thành người cai quản đất nước. Họ vội vàng lên rừng xuống biển, săn tìm những của ngon vật lạ, những món sơn hào hải vị quý hiếm nhất để dâng lên vua cha với hy vọng lấy được ngai vàng.
Trong số các hoàng tử, có một người là Lang Liêu. Chàng là con trai út, mẹ mất sớm, tính tình hiền lành, thật thà, chỉ chuyên nghề làm ruộng, nên chàng sống rất gần gũi với dân thường và không có nhiều của cải quý hiếm như các anh.
Giấc mơ thần
Lang Liêu lo lắng không biết làm thế nào để tìm được món ăn quý, chàng buồn bã ngồi một mình suy nghĩ. Suy nghĩ mãi chàng cuối cùng cũng thiếp đi. Trong giấc mơ, có một ông Thần xuất hiện, mỉm cười nói với Lang Liêu:
Này con, vật trong trời đất không có gì quý bằng gạo. Gạo là thức ăn nuôi sống con người. Con hãy lấy gạo nếp làm bánh, hình tròn và hình vuông để tượng trưng cho Trời và Đất. Bên trong nên cho thêm nhân, bên ngoài thì lấy lá cây bọc lại đó là tượng trưng cho cỏ cây muôn loài đã nuôi dưỡng chúng ta.
Sau khi ông nói xong, ông Thần liền biến mất, Lang Liêu tỉnh dậy, lòng mừng rỡ khôn tả và lập tức làm theo lời Thần dặn. Chàng chọn loại gạo nếp thật tốt, vo sạch, bên trong có nhân đậu xanh xay nhuyễn và thịt lợn rồi đem gói thành hình vuông vức tượng trưng cho Đất. Chàng bỏ bánh vào chõ chưng chín, gọi là Bánh Chưng.
Tiếp đó, chàng lấy gạo nếp đồ thành xôi, rồi giã nhuyễn, nặn thành hình tròn, trắng tinh, tượng trưng cho Trời, gọi là Bánh Giầy.
Ý nghĩa bánh chưng bánh giầy
Đến ngày Tết, các hoàng tử mang đủ thứ quý hiếm dâng lên Vua Hùng: nào là chim công, vây cá, yến sào, sơn dương… Món nào cũng lộng lẫy và đắt tiền. Đến lượt Lang Liêu, chàng chỉ dâng hai loại bánh đơn giản: Bánh Giầy tròn và Bánh Chưng vuông.
Vua Hùng nhìn thấy, thắc mắc hỏi:
Các con ta đều dâng những thứ quý hiếm, tại sao con chỉ dâng hai loại bánh làm bằng gạo nếp đơn sơ như vậy?
Lang Liêu quỳ xuống, thưa rõ ý nghĩa của hai chiếc bánh theo lời Thần đã mách bảo:
Tâu phụ vương, vật trong trời đất không có gì quý bằng gạo. Bánh Giầy hình tròn tượng trưng cho Trời. Bánh Chưng hình vuông tượng trưng cho Đất, có nhân đậu xanh và thịt bên trong không chỉ tượng trưng cho cỏ cây muôn loài mà lá xanh bọc ở ngoài còn tượng trưng cho cha mẹ yêu thương đùm bọc con cái! Con làm hai thứ bánh này để tạ ơn Trời Đất đã nuôi sống muôn dân.
Truyền ngôi và khởi nguồn phong tục
Vua Hùng nếm thử, thấy bánh vừa ngon lại vừa chứa đựng ý nghĩa sâu sắc, ca ngợi công ơn của Trời Đất và sự quý giá của hạt gạo. Vua Hùng cảm động nói:
Lang Liêu nói phải! Món ăn ngon lành, cao quý nhất chính là món ăn đơn sơ mà có ý nghĩa sâu xa nhất!
Vua quyết định truyền ngôi cho Lang Liêu. Từ đó, Lang Liêu trở thành người nối nghiệp Vua Hùng. Kể từ đời Vua Hùng thứ sáu, cứ đến ngày Tết Nguyên Đán, dân tộc Việt Nam đều làm Bánh Chưng Bánh Giầy để dâng cúng tổ tiên và tạ ơn Trời Đất, ghi nhớ công lao của Lang Liêu và truyền thống coi trọng hạt gạo.